⇔ प्रा. डा. सुरेन्द्र लाभ
नेपालको मधेश प्रदेशमा पछिल्लो केही दशकदेखि वैदेशिक रोजगारीमा जाने युवाहरूको संख्या तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। यसलाई आर्थिक अवसरको खोजी, परिवारको भरणपोषण, र जीवनस्तर उकास्ने प्रयासका रूपमा हेर्ने गरिन्छ। तर, यससँगै विभिन्न सामाजिक, सांस्कृतिक, र आर्थिक चुनौतीहरू पनि देखा परिरहेका छन्। वैदेशिक रोजगारीले युवाहरूलाई आर्थिक रूपमा सशक्त पार्न सहयोग पुर्याएको भए पनि यसले मधेशको सामाजिक संरचना र दीर्घकालीन विकासमा प्रभाव पारिरहेको छ।
मधेश प्रदेशमा आर्थिक अवसरहरूको कमी एक प्रमुख कारण हो जसले गर्दा युवाहरू वैदेशिक रोजगारीतर्फ आकर्षित भएका छन्। कृषिमा आधारित मधेशको अर्थतन्त्रमा रोजगारीका पर्याप्त अवसरहरू छैनन्, जसले गर्दा यहाँका युवाहरूले विदेशमा राम्रो तलब पाउने अवसरहरूको खोजी गर्छन्।
खाडी देशहरू, मलेसिया, दक्षिण कोरिया, र अन्य मुलुकहरूमा तलब राम्रो भएकोले युवाहरू ती देशहरूमा काम गर्न जाने निर्णय गर्छन्। यस्ता देशहरूमा प्रायः निर्माण, उत्पादन, र सेवा क्षेत्रमा काम पाइन्छ, जहाँ काम गर्नेले आफ्नो परिवारलाई आर्थिक रूपमा सहयोग गर्नसक्छ। यसका साथै, सरकारी नीतिहरू र मध्यस्थकर्ता संस्थाहरूले वैदेशिक रोजगारीलाई सहज बनाएकोले पनि यो क्रम बढिरहेको छ।
वैदेशिक रोजगारी मधेश प्रदेशका परिवारहरूको आर्थिक उत्थानका लागि एक प्रमुख साधन बनेको छ। वैदेशिक मुलुकबाट पठाइने रेमिट्यान्सले परिवारलाई आर्थिक सहारा दिने मात्र होइन, समाजमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, घर निर्माण, र अन्य आवश्यकताहरू पूरा गर्न युवाहरूले पठाएको रकमले परिवारको जीवनस्तर सुधार गरेको छ।
तर, यो लाभसँगै केही गम्भीर चुनौतीहरू पनि रहेका छन्। धेरैजसो घरमा काम गर्न जाने पुरुषहरू लामो समयसम्म घरपरिवारबाट टाढा बस्नुपर्ने भएकाले महिलाहरूमा थप जिम्मेवारी आएको छ। बालबालिकाहरू बुबाको साथ र स्याहारबाट बञ्चित हुँदा उनीहरूको सामाजिक विकासमा असर पर्ने गरेको छ। वैदेशिक रोजगारीका कारण आएको आर्थिक विभाजनले समाजमा धनी(गरिबको खाडल पनि बढाइरहेको छ।
विदेशमा गएर काम गर्दा युवाहरूले अनेकौं चुनौतीहरूको सामना गर्नुपर्छ। कामको चरम कठिनाइ, लामो समयसम्म काम गर्नुपर्ने, स्वास्थ्य सुरक्षाको अभाव, र खराब जीवनस्तर उनीहरूको वास्तविकता बनेको छ। वैदेशिक रोजगारीका क्रममा ठगी र अवैध रूपमा काम गर्न पठाउने गिरोहहरूको चपेटामा पर्ने घटना पनि बढ्दै गइरहेको छ। धेरै युवाहरू दलालहरूको चपेटामा परेर ठगिएका छन् र उनीहरूको आर्थिक अवस्था झन् कमजोर बनेको छ।
विदेशमा काम गर्ने युवाहरूले श्रम अधिकारहरूको पनि कमी अनुभव गरेका छन्। श्रमिकहरूको सुरक्षा, स्वास्थ्य उपचार, र जीवन बीमा जस्ता सुविधाहरूमा कमी रहेको हुन्छ, जसले उनीहरूलाई थप जोखिमपूर्ण अवस्थाको सामना गर्न बाध्य बनाउँछ। केही युवाहरूले त विदेशमा काम गर्दा आफ्नो जीवन समेत गुमाएका छन्, जसले परिवारमा गहिरो चोट पुर्याएको छ।
वैदेशिक रोजगारीको कारणले मधेश प्रदेशको सामाजिक संरचनामा गहिरो परिवर्तन आएको छ। धेरैजसो परिवारहरू टुक्रिएका छन्, जसले गर्दा पारिवारिक एकता र सामूहिक जीवनशैली कमजोर भएको छ। विवाह, चाडपर्व, र अन्य सामाजिक क्रियाकलापहरूमा वैदेशिक रोजगारीमा रहेका सदस्यहरूको कमीले समाजमा एक प्रकारको खालीपनको अनुभव गराएको छ।
विशेष गरी विवाहका क्रममा वैदेशिक रोजगारीको प्रभाव देख्न पाइन्छ। धेरैजसो युवाहरू विदेशमा भएकाले विवाहको प्रक्रिया ढिलो हुने, र परिवारका सदस्यहरूको अनुपस्थितिमा विवाहजस्ता महत्वपूर्ण क्रियाकलापहरू सीमित रूपमा मनाइने गरेको छ। यसले सामाजिक र सांस्कृतिक परम्परामा ठूलो असर पारिरहेको छ।
वैदेशिक रोजगारी मधेशका लागि दीर्घकालीन समाधानको बाटो होइन। यो त अल्पकालीन रूपमा परिवारको आर्थिक स्थितिलाई सुधार गर्ने उपायमात्र हो। मधेश प्रदेशमा दीर्घकालीन रूपमा रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गर्न र आर्थिक विकासको मार्गमा अघि बढ्न स्थानीयस्तरमा ठोस पहलहरू आवश्यक छन्।
सरकारले मधेश प्रदेशमा उद्योगधन्दा, कृषि आधुनिकीकरण, र सीपमूलक शिक्षा तथा तालिमका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्न आवश्यक छ। यसले युवाहरूलाई स्वदेशमै रोजगारी पाउने अवसर दिनेछ र उनीहरूलाई विदेश जानुपर्ने आवश्यकता घटाउन मद्दत गर्नेछ। यस्तै, वैदेशिक रोजगारीलाई व्यवस्थित बनाउन श्रमिकहरूको हकअधिकार सुरक्षित गर्न, विदेशी रोजगारदातासँग पारदर्शी सम्झौता गर्न, र वैदेशिक रोजगारीका प्रक्रियाहरूलाई थप सहज बनाउन सरकारी नीतिहरू सुधार गर्न जरुरी छ।
वैदेशिक रोजगारी मधेश प्रदेशका युवाहरूका लागि आर्थिक उत्थानको स्रोत बनेको छ, तर यससँगै अनेकौं चुनौतीहरू र समस्याहरू पनि देखिएका छन्। परिवार र समाजमा परेको प्रभाव र विदेशमा श्रमिकहरूले भोगेको कठिनाइलाई मध्यनजर गर्दै दीर्घकालीन रूपमा स्वदेशमा नै रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गर्न सरकार र स्थानीय निकायहरूलाई लागिपर्न आवश्यक छ। वैदेशिक रोजगारीलाई दीर्घकालीन समाधानको रूपमा नहेरी, मधेशको आर्थिक विकासको लागि ठोस योजना बनाउन जरुरी छ।
