⇔ प्रा. डा. सुरेन्द्र लाभ
पर्यावरणीय चुनौतीहरूको सामना गर्ने र समृद्ध भविष्यको आधार बनाउन, हरित अर्थतन्त्रले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। यो एक यस्तो आर्थिक मोडेल हो, जहाँ वातावरणीय सन्तुलन, सामाजिक न्याय, र आर्थिक वृद्धिलाई समान महत्त्व दिइन्छ। स्थानिय स्तरमा हरित अर्थतन्त्रको अवधारणाले स्थानीय स्रोतहरूको दिगो उपयोग, समुदायको सशक्तिकरण, र प्रदूषण घटाउन मद्दत पुर्याउँछ। नेपालजस्ता विकासशील मुलुकहरूमा, विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्रमा, हरित अर्थतन्त्रलाई प्रोत्साहन गर्नु अत्यावश्यक छ, जसले आर्थिक विकास र पर्यावरणीय सुरक्षा दुवै सुनिश्चित गर्दछ।
हरित अर्थतन्त्रले प्रदूषण र वातावरणीय क्षति घटाउँदै प्राकृतिक स्रोतहरूको दीर्घकालीन उपयोगको सुनिश्चितता गर्छ। यसले स्थानीय समुदायको दिगो रोजगारी र आत्मनिर्भरतालाई बढावा दिन्छ। उदाहरणका लागि, साना ग्रामीण समुदायहरूमा जैविक खेती, नवीकरणीय ऊर्जा उत्पादन, र वन संरक्षणका माध्यमबाट रोजगारी सिर्जना गर्न सकिन्छ।
स्थानिय स्तरमा हरित अर्थतन्त्रको पहिलो महत्वपूर्ण क्षेत्र भनेको कृषि र वन व्यवस्थापन हो। परम्परागत कृषिको तुलनामा हरित कृषि (जैविक खेती) ले कम प्रदूषण गर्दछ, माटोको उर्वराशक्ति संरक्षण गर्छ, र जल स्रोतको संरक्षण गर्न मद्दत गर्छ।
जैविक खेतीस् रासायनिक मल र कीटनाशकको प्रयोग घटाएर जैविक खेतीलाई प्रोत्साहित गर्नुपर्छ। यसले स्थानीय किसानलाई स्वस्थ उत्पादन र राम्रो बजार मूल्य प्रदान गर्छ।
वन संरक्षण र सामुदायिक वनस् वनलाई दिगो रूपमा व्यवस्थापन गर्ने, जडिबुटी, बाँस, र अन्य वन उत्पादहरूको प्रयोग गर्दै स्थानिय उद्योगलाई सुदृढ गर्ने योजना हुनुपर्छ। यसले स्थानीय स्तरमा वातावरणीय सन्तुलन राख्दै आम्दानीको स्रोत विकास गर्न मद्दत गर्छ।
नवीकरणीय ऊर्जा स्रोतहरूको उपयोगले पर्यावरणीय दिगोपन र आर्थिक अवसर दुवैलाई प्रोत्साहित गर्छ।
सौर्य र जलविद्युत्स् ग्रामीण क्षेत्रमा सौर्य ऊर्जा प्रणालीहरू जडान गर्ने, साना जलविद्युत् परियोजनाहरू मार्फत ऊर्जा आवश्यकतामा आत्मनिर्भरता ल्याउन सकिन्छ।
बायोग्यासस् पशुपालन र कृषि अपशिष्टबाट बायोग्यास उत्पादनले खाना पकाउने र अन्य ऊर्जा आवश्यकतामा योगदान पुर्याउँछ, जसले स्थानीय स्तरमा स्वच्छ ऊर्जा स्रोतको उपलब्धता बढाउँछ।
स्थानिय समुदायमा पर्यावरणमैत्री पर्यटनको विकासले आर्थिक लाभ दिलाउनुका साथै वातावरणको संरक्षणलाई पनि प्रोत्साहन गर्छ।
इको(टुरिज्मस् पर्यटकीय क्षेत्रमा प्राकृतिक स्रोतहरूको संरक्षण गर्दै स्थानीय जनताको संस्कृति र परम्परालाई प्रोत्साहन गर्ने कार्यक्रमहरू आवश्यक छन्। ग्रामीण पर्यटनका माध्यमबाट पर्यावरणीय चेतना बढाउन र स्थानिय स्रोतहरूको सदुपयोग गर्न सकिन्छ।
स्थानीय उत्पादनको प्रवर्द्धनस् हस्तकला, कृषि उत्पादन, र जैविक सामग्रीहरू पर्यटकलाई बेचेर स्थानीय अर्थतन्त्रलाई मजबुत बनाउन सकिन्छ।
स्थानीय स्तरमा फोहोर व्यवस्थापन र पुनर्चक्रणले हरित अर्थतन्त्रलाई बढावा दिन्छ।
ठोस फोहोर व्यवस्थापनस् प्लास्टिक, कागज, र धातु जस्ता पुनस् प्रयोग गर्न सकिने वस्तुहरूको पुनर्चक्रण प्रणाली स्थापना गर्नुपर्छ। यसले प्रदूषण घटाउँछ र आर्थिक लाभ दिलाउँछ।
जैविक फोहोरबाट मल उत्पादनस् जैविक फोहोरलाई कम्पोस्ट बनाएर कृषिमा प्रयोग गर्न सकिन्छ, जसले माटोको गुणस्तर सुधार्छ र मलको आवश्यकतालाई घटाउँछ।
हरित अर्थतन्त्रलाई सफल बनाउन, स्थानीय स्तरमा प्राविधिक सीप र शिक्षा प्रणालीमा सुधार ल्याउनु अत्यावश्यक छ। स्थानीय जनतालाई हरित प्रविधिहरूको प्रयोग, जैविक खेती, नवीकरणीय ऊर्जा उत्पादन, र पुनर्चक्रण प्रक्रियाहरूमा तालिम दिन आवश्यक छ। यसले युवाहरूलाई रोजगारीका अवसरहरू प्रदान गर्छ र समुदायमा दिगो विकासको आधार तयार हुन्छ।
हरित अर्थतन्त्रको विकासमा स्थानिय सरकारको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण छ।
नीतिगत समर्थनस् हरित परियोजनाहरूको विकासका लागि स्थानिय सरकारहरूले कर छुट, अनुदान, र प्राविधिक सहयोग जस्ता सुविधाहरू दिनुपर्छ।
सार्वजनिक–निजी साझेदारीस् निजी क्षेत्रको लगानीलाई आकर्षित गर्न स्थानिय सरकारहरूले नीति निर्माणमा पारदर्शिता र स्थायित्व कायम राख्नुपर्छ।
स्थानीय स्तरमा हरित अर्थतन्त्रको अवधारणाले दीर्घकालीन रूपमा वातावरणीय सन्तुलन, सामाजिक न्याय, र आर्थिक समृद्धि सुनिश्चित गर्छ। दिगो कृषि, नवीकरणीय ऊर्जा, हरित पर्यटन, र फोहोर व्यवस्थापनमा गरिएको सुधारहरूले नेपालको ग्रामीण क्षेत्रमा सशक्तिकरण र आत्मनिर्भरता ल्याउन मद्दत पुर्याउँछ। स्थानिय सरकारले नीति निर्माण र कार्यान्वयनमा ध्यान दिएर, सामुदायिक सहभागितालाई प्रोत्साहित गरी हरित अर्थतन्त्रको मार्ग प्रशस्त गर्न सक्नु पर्दछ ।
